Ý CHÍ TỰ DO TRONG DO THÁI GIÁO: MÓN QUÀ CAO QUÝ NHẤT MÀ ĐỨC CHÚA TRỜI BAN CHO CON NGƯỜI.
- 1 thg 6
- 7 phút đọc
Một trong những giáo lý nền tảng và quan trọng nhất của Do Thái giáo là niềm tin vào ý chí tự do (Free Will). Theo quan điểm Do Thái, con người không phải là một cỗ máy được lập trình sẵn, cũng không phải là nạn nhân bất lực của số phận, bản năng hay hoàn cảnh. Đức Chúa Trời đã tạo dựng con người với khả năng lựa chọn, và chính khả năng ấy làm nên phẩm giá, trách nhiệm và ý nghĩa của đời sống con người.
Trong tư tưởng Do Thái, ý chí tự do là khả năng lựa chọn giữa những con đường khác nhau trong suy nghĩ, lời nói và hành động. Đặc biệt, đó là khả năng lựa chọn giữa điều thiện và điều ác, giữa vâng phục Đức Chúa Trời và chống nghịch Ngài.
Kinh Thánh nhiều lần khẳng định rằng sự lựa chọn nằm trong tay con người. Đức Chúa Trời phán với dân Israel:
"Ngày nay ta đặt trước mặt ngươi sự sống và sự chết, sự phước lành và sự rủa sả. Vậy hãy chọn sự sống." (Phục truyền Luật lệ Ký 30:19)
Lời kêu gọi này sẽ trở nên vô nghĩa nếu con người không thật sự có khả năng lựa chọn. Không thể có sự vâng lời nếu không có quyền từ chối. Không thể có phần thưởng nếu không có sự lựa chọn. Và cũng không thể có trách nhiệm đạo đức nếu mọi hành động đều đã được lập trình sẵn.
Ý chí tự do và mục đích của cuộc sống
Toàn bộ Kinh Thánh Do Thái có thể được xem là câu chuyện về mối tương giao giữa Đức Chúa Trời và con người trong bối cảnh của sự lựa chọn.
Đức Chúa Trời hướng dẫn.
Con người đáp ứng.
Ngài kêu gọi.
Con người quyết định có vâng lời hay không.
Ngài hứa ban phước cho người bước đi trong đường lối Ngài và cảnh báo hậu quả của sự bất tuân.
Điều đó cho thấy cuộc sống không phải là một chuỗi sự kiện ngẫu nhiên, mà là một hành trình đầy ý nghĩa được xây dựng từ những quyết định đạo đức của mỗi người.
Do Thái giáo luôn nhấn mạnh rằng không có chỗ cho sự tuyệt vọng. Con người có thể phạm sai lầm, thất bại hay thậm chí sa ngã nghiêm trọng, nhưng họ luôn có khả năng quay trở lại.
Khái niệm Teshuvah (ăn năn, quay về) là một trong những giáo lý đẹp nhất của Do Thái giáo.
Đức Chúa Trời kiên nhẫn với tội nhân bởi vì Ngài tin vào khả năng thay đổi của con người.
Xuất Ê-díp-tô Ký 34:6 mô tả Ngài là:
"Đức Giê-hô-va, Đức Giê-hô-va là Đức Chúa Trời nhân từ, thương xót, chậm nóng giận, đầy dẫy ân huệ và thành tín."
Nếu con người không có ý chí tự do, sự ăn năn sẽ là điều bất khả thi.
Chính khả năng lựa chọn lại cho phép một người thay đổi hướng đi của cuộc đời mình.
Con người được tạo dựng theo hình ảnh Đức Chúa Trời
Một trong những câu Kinh Thánh quan trọng nhất liên quan đến ý chí tự do là:
"Đức Chúa Trời dựng nên loài người như hình Ngài." (Sáng Thế Ký 1:27)
Theo tư tưởng Do Thái, điều này không có nghĩa con người giống Đức Chúa Trời về hình thể, mà là giống Ngài ở khả năng lựa chọn.
Chỉ có Đức Chúa Trời là Đấng hoàn toàn tự do.
Ngài chọn tạo dựng trời đất.
Ngài chọn lịch sử sẽ diễn ra thế nào.
Ngài chọn mục đích cuối cùng của sự sáng tạo.
Con người, được tạo dựng theo hình ảnh Ngài, cũng được ban cho khả năng lựa chọn.
Sau khi A-đam và Ê-va ăn trái cây biết điều thiện và điều ác, Đức Chúa Trời phán:
"Loài người đã trở nên như một trong chúng ta, biết điều thiện và điều ác." (Sáng Thế Ký 3:22)
Điều đó không có nghĩa con người trở thành thần thánh, nhưng họ trở thành những sinh vật có trách nhiệm đạo đức, có khả năng phân biệt và lựa chọn.
Tuy nhiên, khác với Đức Chúa Trời, tự do của con người có giới hạn.
Chúng ta không thể chọn thay đổi các quy luật vật lý.
Chúng ta không thể chọn làm mặt trời ngừng mọc.
Chúng ta không thể chọn thay đổi kế hoạch cứu chuộc cuối cùng của Đức Chúa Trời.
Điều chúng ta có thể chọn là cách mình tham gia vào câu chuyện mà Đức Chúa Trời đang viết.
Động vật có ý chí tự do không?
Do Thái giáo thừa nhận rằng động vật cũng có ý chí ở một mức độ nào đó.
Chúng có thể quyết định di chuyển, tìm thức ăn, bảo vệ lãnh thổ hay chăm sóc con non.
Tuy nhiên, chúng bị giới hạn bởi bản năng mà Đức Chúa Trời đã đặt trong chúng.
Một con chim không thể quyết định trở thành một con sư tử.
Một con sói không thể quyết định sống như một con cừu.
Chúng hành động theo bản chất của mình.
Con người thì khác.
Con người có khả năng chống lại bản năng của mình.
Một người tức giận có thể chọn tha thứ.
Một người tham lam có thể chọn ban cho.
Một người sợ hãi có thể chọn hành động bằng đức tin.
Chính khả năng vượt lên trên bản năng ấy làm cho con người trở thành một hữu thể đạo đức.
Khi nào chúng ta thật sự sử dụng ý chí tự do?
Nhiều lựa chọn trong cuộc sống thực chất không liên quan đến ý chí tự do theo nghĩa đạo đức.
Việc chọn ăn cam hay bưởi.
Chọn mua Toyota hay Honda.
Chọn màu áo yêu thích.
Những quyết định ấy chủ yếu được dẫn dắt bởi sở thích cá nhân.
Ý chí tự do thực sự xuất hiện khi hai phần trong con người xung đột với nhau.
Một bên là điều chúng ta muốn.
Một bên là điều chúng ta biết là đúng.
Một bên tìm kiếm lợi ích cá nhân.
Một bên tìm kiếm ý muốn của Đức Chúa Trời.
Khoảnh khắc ấy chính là chiến trường của tự do.
Đó là nơi con người trở nên giống Đức Chúa Trời nhất.
Ý chí tự do và quyền tể trị của Đức Chúa Trời
Đây là một trong những câu hỏi lớn nhất trong thần học Do Thái:
Nếu Đức Chúa Trời kiểm soát mọi sự, làm sao con người có thể thật sự tự do?
Các giáo sĩ Do Thái từ lâu đã nhận ra sự căng thẳng giữa hai chân lý:
Đức Chúa Trời là Đấng Tể Trị tuyệt đối.
Con người có ý chí tự do thật sự.
Thoạt nhìn, hai điều này dường như mâu thuẫn với nhau.
Tuy nhiên, Do Thái giáo khẳng định rằng cả hai đều đúng.
Maimonides, nhà thần học và triết gia Do Thái vĩ đại thế kỷ XII, giải thích rằng ý chí tự do tồn tại bởi vì chính Đức Chúa Trời muốn nó tồn tại.
Lửa cháy vì Đức Chúa Trời muốn nó cháy.
Nước chảy vì Đức Chúa Trời muốn nó chảy.
Và con người có khả năng lựa chọn vì Đức Chúa Trời muốn họ có khả năng lựa chọn.
Như vậy, ý chí tự do không phải là điều đối nghịch với quyền năng của Đức Chúa Trời.
Nó là một phần trong kế hoạch của Ngài.
Ý chí tự do và sự biết trước của Đức Chúa Trời
Một câu hỏi khác xuất hiện:
Nếu Đức Chúa Trời biết trước mọi điều, thì chúng ta có thật sự tự do không?
Rabbi Akiva từng phát biểu một câu nổi tiếng:
"Mọi sự đều được thấy trước, nhưng quyền lựa chọn vẫn được ban cho."
Do Thái giáo nhìn nhận rằng Đức Chúa Trời biết tương lai.
Tuy nhiên, sự biết trước của Ngài không ép buộc con người phải hành động theo một cách nhất định.
Đức Chúa Trời không biết tương lai giống như một người dự đoán.
Ngài biết vì Ngài vượt trên thời gian.
Đối với Ngài, quá khứ, hiện tại và tương lai đều hiện diện cùng lúc.
Maimonides giải thích rằng vấn đề này vượt quá khả năng hiểu biết của tâm trí con người.
Chúng ta chỉ có thể hiểu sự vật theo cách của những sinh vật hữu hạn sống trong thời gian.
Nhưng Đức Chúa Trời không bị giới hạn bởi thời gian.
Do đó, cách Ngài biết và cách chúng ta biết là hoàn toàn khác nhau.
Ý chí tự do và trách nhiệm thuộc linh
Điều quan trọng nhất không phải là giải quyết mọi nghịch lý triết học.
Điều quan trọng là nhận ra rằng Đức Chúa Trời đã đặt trước mặt chúng ta những lựa chọn thật sự.
Mỗi ngày chúng ta đều đứng trước những quyết định:
Chọn sự thật hay dối trá.
Chọn tha thứ hay cay đắng.
Chọn yêu thương hay ích kỷ.
Chọn đức tin hay sợ hãi.
Ý chí tự do là món quà cao quý nhất mà Đức Chúa Trời ban cho con người sau sự sống.
Nhờ nó, tình yêu trở nên có ý nghĩa.
Sự vâng lời trở nên có giá trị.
Và mối tương giao với Đức Chúa Trời trở thành điều chân thật chứ không phải sự ép buộc.
Kết luận
Theo Do Thái giáo, con người không phải là nạn nhân của số phận cũng không phải là một cỗ máy được lập trình sẵn. Đức Chúa Trời đã tạo dựng mỗi người với khả năng lựa chọn và trách nhiệm đối với những lựa chọn ấy.
Mặc dù Đức Chúa Trời là Đấng Toàn Năng và Toàn Tri, Ngài vẫn ban cho con người quyền quyết định cách mình sẽ sống trong thế giới mà Ngài tạo dựng.
Mỗi ngày, chúng ta đều được đặt trước hai con đường.
Một con đường dẫn đến sự sống.
Một con đường dẫn đến sự hư mất.
Và lời kêu gọi của Đức Chúa Trời vẫn vang vọng như ngày xưa:
"Hãy lựa chọn sự sống." (Phục truyền Luật lệ Ký 30:19)
Đó chính là trọng tâm của giáo lý về ý chí tự do trong Do Thái giáo.
Mục vụ Do Thái.
Bình luận